1. Het vernieuwen van de rechtspleging: een verhaal

1. Het vernieuwen van de rechtspleging: een verhaal

Een rechtvaardige samenleving, waarin burgers zich werkelijk als mensen gehoord en verbonden voelen. Met name als het er om spant en er conflicten zijn die een snelle oplossing verdienen. Menselijk en rechtvaardig heet het rapport waarin het juridische onderzoeksinstituut Hiil begin dit jaar die ambitie verwoordde. Want ondanks dat er betrouwbare rechters zijn in Nederland en tienduizenden juristen die als advocaat, mediator of arbiter erg hun best doen, slaagt de rechtsstaat er niet in gewone problemen van gewone mensen op een snelle manier op te lossen. Uit het onderzoek blijkt dat door het bestaande systeem conflicten eerder groter dan kleiner worden. Mensen raken verstrikt in procedures en verstenen in hun woede. Daardoor verliezen zij hun vertrouwen in een rechtvaardige samenleving. Veel professionals die zich met conflictoplossing bezighouden, herkennen dit probleem. Samen met hen en de Nederlandse Vereniging voor rechtspraak (NVvR) zoekt het Hiil naar nieuwe manieren om de meest voorkomende en alledaagse geschillen op te lossen, zoals echtscheidingen, arbeidsconflicten en burenruzies. Ook de strafrechtspleging wordt onder de loep genomen.

Adaptive change
Vernieuwen lijkt makkelijk, maar is best lastig. Mensen zijn gewend aan regels, aan organisaties, aan werkwijzen. Ze zijn niet geneigd buiten hun eigen oevers te treden en houden vast aan geijkte patronen. Echte innovatie van de rechtspleging dreigt daardoor snel te verzanden in weer nieuwe regels en nieuwe procedures. Misschien dat er af en toe een project of pilot wordt gestart. Dat is het dan wel.

Wij willen dat voorkomen door een beweging op gang te brengen waardoor echte problemen van echte mensen in de toekomst op een totaal andere manier kunnen worden opgelost. Om dat te bereiken organiseren het Hiil en de NVvR een serie bijeenkomsten met advocaten, bestuurders, (oud)politici, rechters, filmmakers, schrijvers, adviseurs en onderzoekers. Maandelijks debatteren zij over de manier waarop veranderingen kunnen beklijven. Deze vorm van vernieuwen heet adaptive change en gaat ervan uit dat al pratend probleem en oplossing in een nieuw perspectief worden geplaatst. Daarna is het mogelijk om steeds concreter te maken wat er nodig is om echt te vernieuwen.  

Niet verstommen
Vernieuwing van de rechtspleging vereist de inspraak en tegenspraak van velen. Om daaraan tegemoet te komen, heeft de beweging besloten een blog in het leven te roepen waarin verslag wordt gedaan van de ontwikkelingen. Gedurende het hele veranderingsproces beschrijft journalist en schrijver Miek Smilde wat er gebeurt, tijdens de bijeenkomsten, maar ook in projecten die worden gestart of met problemen die worden gemeld. Ze beschrijft wat ze ziet en wat er wordt gezegd, maar zonder namen te noemen. Die manier van verslaglegging zelf is ook nieuw. Het gaat niet om objectieve beschrijvingen van de bijeenkomsten of om het juist citeren van betrokken personen, het gaat om het beschrijven van ideeën en dilemma’s, het vertellen van verhalen. Doel is om op die manier te laten zien wat er gebeurt met het rumoer dat is ontstaan na de publicatie van het rapport. De gewenste verandering mag niet verstommen in de werkelijkheid. Waar het om gaat: ervoor te zorgen dat minder mensen in een conflict verzeild raken, dat er minder conflicten komen die escaleren en dat er betere oplossingen beschikbaar komen voor als dat toch gebeurt. Dit blog is een uitnodiging om aan die discussie deel te nemen.